Zostałeś zalogowany. Za X sek. strona zostanie przeładowana.
×zamknij
Korzystaj z serwisu jako: Dzięki temu otrzymasz treści dopasowane do Twoich potrzeb.
Zobacz również:
< powrót

Spacer muzyczny #1: Wrocław – Zacisze

rodzaj: integracyjne, poznawcze
poziom: szkoła ponadgimnazjalna

Pomysł na nietypowe zajęcia – spacer śladami muzycznych ulic we Wrocławiu

Zdjęcie przedstawia tablicę na z rozkładem jazdy na przystanku Moniuszki we Wrocławiu
fot. Jan Topolski

Scenariusz lekcji dla szkół ponadgimnazjalnych

Temat lekcji: Spacer Wrocław - Zacisze

Czas trwania lekcji: 60 minut

Po zajęciach uczeń:

- umie uporządkować chronologicznie wybranych kompozytorów polskich 

- widzi podobieństwa, różnice i wpływy między ich twórczością

- zna główne uprawiane przez nich gatunki i dzieła       

- zna kanon kompozytorów niemieckich i/lub francuskich, włoskich i rosyjskich

- rozumie zależność między muzyką a pejzażem dźwiękowym oraz naturą

- rozumie znaczenie narodowych twórców dla kultury i sposoby ich upamiętniania

***

Zalesie to willowe osiedle Wrocławia położona na tzw. Wielkiej Wyspie, za Parkiem Szczytnickim i obok Stadionu Olimpijskiego (oraz kompleksu AWF) z jednej strony a kąpieliskiem Morskie Oko i dzielnicą Zacisze z drugiej. Większość domów zbudowana została w początku XX wieku, reprezentują różne style od neogotyku po modernizm, a ich ozdobą są bujne ogrody oraz miejska zieleń. Ze względu na bliskość parku, kąpieliska i kompleksu sportowego była to bardzo ceniona przedwojenna lokalizacja, a swoje wille mieli tu najznamienitsi mieszkańcy Breslau, jak architekt Hali Stulecia Hans Poelzig (nieistniejący już dom wedle własnego projektu przy obecnej ul. Chopina 2) czy laryngolog i naczelny doktor szpitala Betanek, William Kriebel (ul. Lipińskiego 1, wedle projektu Adolfa Radinga).

Co dla nas szczególnie ciekawe, to muzyczne nazewnictwo tutejszych ulic: od południa ulica Ludomira Różyckiego z linią tramwajową oddziela dzielnicę od parku, a granice zaschodnią i wschodnią wyznaczają ulice Fryderyka Chopina i Jana Ignacego Paderewskiego. Natomiast w środku możemy znaleźć mniejsze uliczki nazwane na cześć: Stanisława Moniuszki, Karola Lipińskiego, Karola Szymanowskiego, Józefa Elsnera, Zygmunta Noskowskiego i Henryka Wieniawskiego (ostatnia z północnej strony). Nazwane – ale po 1945 roku, kiedy Wrocław znalazł się w obrębie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Tymczasem wcześniej wszystko nosiło zgoła inne miana: samo osiedle, przyłączone do miasta Breslau w 1904 roku to wówczas Leerbeutel (Próżna sakiewka), na cześć miejscowego zajazdu. Natomiast wspomniane ulice miały za patronów Jana Sebastiana Bacha, Józefa Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Ludwiga van Beethovena, Franza Schuberta, Ryszarda Wagnera... Jedynymi niepasującymi do austro-niemieckiego panteonu kompozytorskiego były Dahnstrasse (od miasteczka w Nadrenii, do 1934 roku częściowo ul. Brahmsa), Morgenzeile (od jednostek miary, morgi i skiby) oraz Leerbeutel (od osiedla).

Powojenne zmiany patronów, przeprowadzane masowo we wszystkich „odzyskanych” miastach nie zawsze były takie proste: Mozartstrasse obowiązywała do 1945 roku, potem tylko przez trzy lata Władysława Żeleńskiego, następnie przedwojennego działacza komunistycznego Pawła Findera (od 1948 do 1992) i wreszcie Karola Lipińskiego. Weberstrasse tylko zaprojektowano, lecz nie zrealizowano – mimo to, po 1935 roku miała ona nosić miano zmarłego wówczas Richarda Wetza, muzykologa i kompozytora, autora kantaty na cześć Adolfa Hitlera. Z kolei zanim na tabliczkach pojawił się Ryszard Wagner, widniał tam Walter von Stolzing, jedna z postaci jego opery Śpiewacy Norymberscy. Po wojnie, nie wiedzieć czemu, ulica została nazwana Jesienną, a dopiero potem Karola Szymanowskiego. Zawiłe losy miała nazwa okrążającej osiedle od południa i wschodu ulicy Morgenzeile, która w 1938 roku na odcinku została jeszcze przemianowana Am Sportfeld: w PRL ta pierwsza najpierw nosiła miano Szopena, potem Młodej Gwardii, a w III RP Różyckiego; natomiast odcinek wschodni do 1983 roku znany był jako Olimpijska, a potem Paderewskiego.

Jako postscriptum do przymusowej emigracji niemieckich kompozytorów z wrocławskich ulic można potraktować fakt, że w 2014 roku w odległej wrocławskiej dzielnicy Krzyki-Jagodno zbudowano nowe osiedle Cztery Pory Roku, gdzie powrócili Beethoven, Schubert i Wagner (a także Brahms, Vivaldi i Strawiński)... Na spacerze po Zalesiu będziemy mieli okazję odetchnąć świeżym powietrzem i opowiedzieć o każdym z polskich kompozytorów upamiętnionych w siatce ulic: ich biografii, stylu, dziełach. Dodatkowo proponujemy poniższych parę ćwiczeń, które można indywidualnie zestawiać, rozwijać lub przetwarzać.

Jan Topolski

 

I. ĆWICZENIA

Ćwiczenie 1. Skąd wzięła się nazwa Zalesie – sprawa wydaje się oczywista (bliskość Parku Szczytnickiego). Ale „Zacisze”? Wsłuchajmy się w to słowo: co to znaczy, „za ciszą”? Czy miasto może być w ogóle ciche? Czy obecne Zalesie jest cichą dzielnicą? Jakie odgłosy słyszymy w okolicy – zamknijmy oczy i wymieńmy wszystkie po kolei. Czy w muzyce kompozytorów obecnych na ulicach Zalesia ważne są tematy i inspiracje z przyrody?

Ćwiczenie 2. Porównajmy historyczne i współczesne mapy osiedla (M2 i M3). Austroniemieccy kompozytorzy patronujący ulicom na Zalesie po wojnie ulegli zamianie na polskich, choć nie zawsze w prosty sposób. Oto tabelka podsumowująca zmiany.

DO 1945                      PO 1945                                    PO 1989                    
Bach                           Noskowski                               Noskowski
Haydn                         Wieniawski                               Wieniawski
Weber / Wetz                     - -
Beethoven                   Karłowicz                                 Karłowicz                                
Schubert                      Elsner                                     Elsner                                    
Mozart                         Żeleński / Finder                    Lipiński
Brahms / Dahn            Śniadeccy / Moniuszko              Moniuszko
Stolzing / Wagner       Jesienna Szymanowski
Leerbeutel                   Paderewskiego / Chopina           Chopina
Morgenzeile                Szopena / Młodej Gwardii           Różyckiego
Am Sportfeld              Olimpijska / Paderewskiego        Paderewskiego

Dlaczego akurat ci kompozytorzy są tak ważni dla kultury niemieckiej i polskiej? Czy faktycznie można zestawić Bacha z Noskowskim? A jeśli nie, to z Chopinem? Czy polskimi odpowiednikami Haydna i Wagnera są rzeczywiście Wieniawski i Szymanowski? Dlaczego Żeleński tylko 3 lata cieszył się swoją ulicą na Zalesiu, a Wagner ustąpił Jesiennej? Dlaczego wśród patronów nie ma ani jednej kompozytorki-kobiety – kto mógłby nią być, tak w wersji niemieckiej, jak i polskiej?

Ćwiczenie 3. Spróbujmy, używając załączonego schematu M4, wyznaczyć podobne osiedla z kompozytorami: włoskimi, rosyjskimi albo francuskimi i porównajmy rezultaty. A może nazwijmy ulice najważniejszymi dla nas postaciami z kręg hip-hopu, metalu czy innego ulubionego gatunku? Kto w takim wypadku powinien patronować głównej alei przy parku, a kto uliczkom w środku osiedla? A jak nazwiemy kąpieliskowe jezioro?

Ćwiczenie 4. Podczas spaceru napotykamy na różne skrzyżowania i adresy. Wędrując ulicą Chopina możemy bawić się w zapamiętywanie jego najważniejszych opusów według numerów domów. Jakie możemy znaleźć podobieństwa między kompozytorami krzyżujących się ulic: Chopina i Wieniawskiego albo Moniuszki i Paderewskiego? Jakie wspólne gatunki uprawiali Różycki i Karłowicz albo Noskowski i Szymanowski? Z którym twórcą kojarzy się Morskie Oko i w jaki sposób? Jakie znaczenie ma nazwa restauracji Caprice i z jakimi kompozytorami może się wiązać?

Ćwiczenie 5. Czy uda się nam wyznaczyć trasę zgodną z chronologią kompozytorów, jak powinna ona przebiegać? Ile epok i stylów wyznaczają obecni patroni ulic na Zalesiu, a jak to wyglądało w układzie niemieckim? Jak z kolei pójść szlakiem inspiracji i wpływów? Zobaczmy, jakie firmy i usługi możemy znaleźć na ulicach Karłowicza, Moniuszki czy Chopina – jak mogliby z nich skorzystać sami kompozytorzy? Przykładowo, jeśli pierwszy kompozytor miałby pójść do biura tłumaczeń, to jakie języki go zainteresują?

Ćwiczenie 6. Zdjęcie Z1 zostało zrobione na początku lat 20., tylko z jakiego miejsca i co przedstawia? Które znane budynki Zalesia przetrwały, a które już nie istnieją? Z2 przedstawia najbardziej egzotyczną budowlę na osiedlu: dom mieszkalny w kształcie igloo. Jego architekt nosił takie samo nazwisko, jak wybitny kompozytor – który i jak związany został on z Wrocławiem? Gdzie na Zalesiu znajduje się igloo i czy jest jedyne w mieście? Z3 przedstawia nieużywany już kiosk: gdzie się znajduje i w jakim stylu został zaprojektowany? Gdzie może znajdować się słup ogłoszeniowy widoczny na Z4 i kto był organizatorem muzycznego wydarzenia na nim anonsowanego? Na Z5 widać stół do ping-ponga (gdzie ulokowany?) – pojedynek których dwóch kompozytorów byłby najciekawszy i dlaczego?

II. ZDJĘCIA

Dwa osobne pakiety: 35 podpisanych zdjęć i 5 zdjęć-zagadek (Z1–Z5, ćwiczenie 6) do ściągnięcia w plikach zip.

  1. Plan sytuacyjny domu na skrzyżowaniu ul. Beethoven i Dahn (obecnie Karłowicza i Moniuszki), © Muzeum Architektury we Wrocławiu.
  2. Plan architektoniczny willi przy ul. Beethovena 30 (obecnie Karłowicza), © Muzeum Architektury we Wrocławiu.
  3. Caprice, restauracja przy wejściu na miejskie kąpielisko Morskie Oko przy ul. Chopina, © Jan Topolski.
  4. Pas parkowy łączący Park Szczytnicki z Morskim Okiem wzdłuż ul. Chopina, © Jan Topolski.
  5. Przystanek tramwajowy (linie 9, 17, 33) w stronę centrum, na obrzeżach Parku Szczytnickiego, przy ul. Różyckiego i Chopina, © Jan Topolski.
  6. Skrzyżowanie ulic Chopina i Różyckiego obok przystanku tramwajowego, © Jan Topolski.
  7. Willa przy ulicy Chopina 8, © Jan Topolski.
  8. Ogłoszenie reklamowe przy ulicy Chopina 27, © Jan Topolski.
  9. Wejście do domu przy ul. Elsnera 11, © Jan Topolski.
  10. Skrzyżowanie ul. Karłowicza i Noskowskiego, © Jan Topolski.
  11. Szyld biura tłumaczeń przy ul. Karłowicza 11, © Jan Topolski.
  12. Pocztówka z paradą lotniczą nad osiedlem Leerbeutel (obecnie Zalesie), źródło: fotopolska.eu
  13. Nieistniejący już dom architekta Hansa Poelziga wedle własnego projektu przy ul. Leerbeutel 2 (obecnie Chopina), źródło: fotopolska.eu
  14. Skrzyżowanie ul. Lipińskiego i Moniuszki, © Jan Topolski.
  15. Przystanek autobusu przy ul. Moniuszki i Chopina (nocna linia 259) , © Jan Topolski.
  16. Skrzyżowanie ul. Moniuszki i Chopina, © Jan Topolski.
  17. Skrzyżowanie ul. Moniuszki i Paderewskiego, © Jan Topolski.
  18. Szyld gabinetu kosmetycznego przy ul. Moniuszki 9, © Jan Topolski.
  19. Pocztówka z willą przy ul. Morgenzeile 8 (obecnie Różyckiego), teraz Kaplica i Klasztor Karmelitanek, źródło: fotopolska.eu.
  20. Przedwojenny tramwaj przy ul. Morgenzeile (obecnie Różyckiego), źródło: fotopolska.eu.
  21. Pocztówka z kąpieliskiem Leerbeutel (obecnie Morskie Oko), źródło: fotopolska.eu.
  22. Skrzyżowanie ul. Noskowskiego i Chopina, © Jan Topolski.
  23. Skrzyżowanie ul. Noskowskiego i Szymanowskiego, © Jan Topolski.
  24. Nieco uszkodzona tablica przy ul. Paderewskiego, © Jan Topolski.
  25. Skrzyżowanie ul. Różyckiego i Karłowicza (obok Klasztor Karmelitanek i Parku Szczytnickiego), © Jan Topolski.
  26. Skrzyżowanie ul. Różyckiego i Paderewskiego, © Jan Topolski.
  27. Tablica ul. Różyckiego widziana przez bramę Klasztoru Karmelitanek, © Jan Topolski.
  28. Pocztówka z ulicą Schuberta (obecnie Elsnera), źródło: dolnyslask.org.
  29. Przedwojenne zdjęcie lotnicze Stadionu Olimpijskiego i osiedla Leerbeutel (obecnie Zalesie), źródło: fotopolska.eu.
  30. Przystanek autobusowy przy ul. Różyckiego i Szymanowskiego (aktualnie nieużywany), © Jan Topolski.
  31. Skrzyżowanie ul. Szymanowskiego i Moniuszki, © Jan Topolski.
  32. Skrzyżowanie ul. Szymanowskiego i Różyckiego, © Jan Topolski.
  33. Przedwojenna pocztówka z willą przy obecnej ul. Szymanowskiego 7, źródło: fotopolska.eu.
  34. Skrzyżowanie ul. Wieniawskiego i Chopina, © Jan Topolski.
  35. Tabliczką na ogrodzeniu domu przy ul. Wieniawskiego 2, © Jan Topolski.

    III.
    MAPY

Pięć map do ściągnięcia w pliku zip.

M1 Schemat Sportspark (obecnie teren Akademii Wychowania Fizycznego) i osiedla Leerbeutel (obecnie Zalesie) z 1924 roku, źródło: Mapster.

M2 Mapa osiedla Leerbeutel (obecnie Zalesie), Wilhelsmruh (obecnie Zacisze) oraz Parku Szczytnickiego i Ogrodu Zoologicznego, fragment mapy z 1934 roku, (wydanej przez August Scherl Deutsche Adressbuch-GMbH) wraz z przedwojennymi nazwami ulic (ćwiczenie 2), źródło: fotopolska.eu

M3 Satelitarne zdjęcie osiedla Zalesie, wraz ze współczesnymi nazwami ulic i numerami domów (ćwiczenie 2, 4 i 5), źródło: Targeo.

M4 Schemat ulic (bez nazw) na osiedlu Zalesie na bazie mapy M2 (ćwiczenie 3).

M5 Proponowana trasa spaceru po osiedlu Zalesie z zaznaczonymi punktami nasłuchiwania (ćwiczenie 1) i zagadkami fotograficznymi (ćwiczenie 6).

drukuj pdf

zobacz również:

Spacer muzyczny #2: Warszawa – Służew i Ursynów +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Warszawskie dzielnice Służew i Ursynów są pełne muzyki. Przespacerujmy się nimi

Smakowe podróże | Muzyczne smaki | 4/6 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Czy muzyka węgierska zabrzmi tak ostro, jak może smakować prawdziwy węgierski gulasz?

Nie baw się jedzeniem! | Muzyczne smaki | 5/6 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Bawienie się jedzeniem nie należy do ładnych zwyczajów, ale jeśli warzywa można potraktować jako źródła dźwięku, to dlaczego nie mogłyby posłużyć do gry?

Nietypowe połączenia | Muzyczne smaki |3/6 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Czasami szczypta chili w filiżance gorącej czekolady sprawia, że znany nam doskonale smak odkrywamy na nowo, a odrobina soli w lodach karmelowych dodaje im nieoczywistej świeżości