Zostałeś zalogowany. Za X sek. strona zostanie przeładowana.
×zamknij
Korzystaj z serwisu jako: Dzięki temu otrzymasz treści dopasowane do Twoich potrzeb.
Zobacz również:
< powrót

Średniowiecze

data publikacji: 07.01.2016

Europejska muzyka średniowieczna jest w dużym stopniu związana z filozofią chrześcijańską i liturgią kościelną

Granice średniowiecza nie są ściśle ustalone, umownie za tę epokę uznaje się okres pomiędzy upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego a rozkwitem idei humanistycznych, czyli początkiem renesansu. W przybliżeniu zatem jest to okres od roku 476 do końca XIV wieku. Muzyka w tym czasie w większości powstawała anonimowo, zgodnie z przeświadczeniem o małości człowieka i wielkości Boga, dlatego znamy obecnie bardzo niewiele nazwisk ówczesnych kompozytorów.

Muzyka w średniowiecznej Europie miała bardzo wysoką pozycję społeczną i uważana była za naukę. Już w V wieku Marcjanus Capella (ok. 410–439 r.) w dziele De nuptiis Philologiae et Mercurii zaliczył muzykę do elitarnego grona siedmiu sztuk wyzwolonych (septem artes liberales), do grupy nauk matematycznych (quadrivium). Teoretyk muzyki (nazywany musicus) zajmował w hierarchii społecznej znacznie wyższą pozycję niż muzyk i kompozytor (cantores), których uważano jedynie za rzemieślników. To właśnie traktaty teoretyczne są dziś głównym źródłem wiedzy o muzyce tamtych czasów.

 

 

We wczesnym okresie średniowiecza (do 1150 roku) dominowała muzyka liturgiczna, głównie tzw. chorał gregoriański (zwany też monodią gregoriańską), czyli repertuar jednogłosowych śpiewów liturgicznych kościoła rzymskokatolickiego. Chorał zrodził się z wielu tradycji — muzyki synagogalnej, bizantyjskiej i greckiej. Były to psalmodie, antyfony, responsoria a także hymny, sekwencje, tropy, wykonywane podczas nabożeństw i tzw. godzin kanonicznych przez mężczyzn bądź chłopców śpiewających a cappella (czyli bez akompaniamentu). Mistrzami tego repertuaru byli mnisi Notker Balbulus, Tuotilo, Ratpert działający w klasztorze w St. Gallen (dzisiejsza Szwajcaria) oraz słynna mniszka i kompozytorka Hildegarda von Bingen (1098–1179).

Najwcześniejsze przykłady śpiewów wielogłosowych znamy z traktatów teoretycznych datowanych na koniec IX wieku (Johannes Scotus Erugena De divisione naturae, Anonim Musica Enchiriadis i Scholica Enchiriadis), co sugeruje, iż w praktyce śpiew wielogłosowy pojawił się jeszcze wcześniej. Głównym gatunkiem wczesnej muzyki wielogłosowej było organum, pierwotnie komponowane bardzo schematycznie poprzez zdwajanie śpiewu zaczerpniętego z monodii gregoriańskiej. W wieku XI w klasztorze St. Martial i na całym terenie Akwitanii (polifonia akwitańska) obserwujemy rozwiniętą już postać organum, tzw. organum melizmatyczne, z samodzielnie prowadzonymi liniami melodycznymi i szczególnie rozwiniętą partią górnego głosu. Szczyt rozwoju gatunku organum przypada na twórczość szkoły Notre Dame.

W X wieku pojawia się także jednogłosowa twórczość pozaliturgiczna, komponowana i wykonywana w języku łacińskim przez wagantów, czyli wędrownych żaków i kleryków. Ich poezja miała często charakter swawolny. Twórczość tego nurtu odnajdziemy m.in. w zbiorze Carmina Burana (ok. 1230 r.).

Okres dojrzałego średniowiecza to koniec XII stulecia i wiek XIII. W muzyce XIII wieku, określanej mianem ars antiqua, wykształciła się rytmika modalna. Głównymi uprawianymi gatunkami były organum i motet, a także conductus (versus) i klauzula. W szkole Notre Dame uprawiano monumentalne dwu-, trzy- i czterogłosowe organa w technice organalnej i dyskantowej oraz klauzule. Głównymi twórcami szkoły byli Leoninus, twórca Magnus Liber Organi (repertuar zachowany m.in. w rękopisach Wolfenbüttel, Laurenziana) i Perotinus, tworzący czterogłosowe organa i klauzule. W przeciwieństwie do bardzo rozbudowanych organów, XIII-wieczny motet (przykłady m.in. w zbiorach Codex Montpellier i Codex Bamberg) był krótką formą, powstałą z klauzuli, najczęściej trzygłosową, bardzo samodzielną w prowadzeniu głosów, co wynikało z koegzystencji w utworze różnych tekstów w języku łacińskim lub francuskim, bądź też w obu tych językach jednocześnie. Treść motetów była zarówno religijna, jak i świecka (także erotyczna). Twórcy — zgodnie z przyjętym zwyczajem — pozostawali najczęściej anonimowi, a do nielicznych, których znamy z nazwiska, należy Pierre de la Croix (ok. 1290 r.).

Od połowy XII wieku rozpowszechniła się we Francji jednogłosowa twórczość świecka poetów-muzyków, zwanych trubadurami (od ok. 1100 r.) i truwerami (od połowy XII w.). W wyrafinowanych dialektach (langue d’oc i d’oil) tworzyli oni proste formy muzyczne (canso, vers), zróżnicowane pod względem treściowym (m.in. alby, sirventes, plantus). Truwerzy wykształcili ponadto formy słowno-muzyczne o ustabilizowanej budowie (tzw. formie fix) — rondeaux, ballady i virelai które w następnych wiekach stały się podstawowymi formami wielogłosowej muzyki świeckiej. Twórczość trubadurów i truwerów dała impuls do rozwoju twórczości świeckiej w językach narodowych we Włoszech, Hiszpanii, Niemczech.

W opozycji do XIII-wiecznej ars antiqua, francuska muzyka wieku XIV określana była mianem ars nova. Twórczość włoską tego czasu nazywano trecento. W tym okresie wykształcił się system rytmiki menzuralnej.

We Francji uprawiano motet izorytmiczny, wielogłosowo opracowywano formy świeckie (balladę, virelai, rondeaux), pojawiały się też pierwsze wielogłosowe opracowania części mszalnych. Głównymi rękopisami przekazującymi twórczość tego okresu są kodeksy Ivrea i Apt. Dominowały kompozycje trzygłosowe. Do najwybitniejszych kompozytorów tego okresu zaliczyć należy twórcę motetu izorytmicznego Philippe’a de Vitry (1291–1361) oraz Guillaume’a de Machaut (ok.1300–1377).

W muzyce włoskiej XIV wieku dominowała twórczość dwugłosowa. Uprawiano przede wszystkim gatunki muzyki świeckiej: madrygał, caccię i ballatę (odpowiednik virelai). Twórczość włoskiego trecento zachowała się między innymi w kodeksach Squarcialupi i Rossi. Wśród kompozytorów poczesne miejsca zajmują Jacopo da Bologna (ok.1340–1386) i Francesco Landini (ok.1325–1397). Pod koniec wieku, pod wpływem twórczości francuskiej, częściej stosowano we Włoszech trzygłos, sporadycznie opracowując także części mszalne i motety (Johannes Ciconia).

Przełom wieku XIV i XV charakteryzuje styl manierystyczny (okres ars subtilior). Zniekształceniom uległ sposób zapisu kompozycji (kompozycje o treści miłosnej zapisywano w kształcie serca, a kanony na planie koła) oraz metrorytmika. Uprawiano znane wcześniej formy i gatunki muzyczne. Do najwybitniejszych twórców tego okresu – zarówno włoskich, jak i francuskich – należą Anthonello i Philipoctus da Caserta, Matteo da Perugia, Jacob Senleches, Baude Cordier.

 

dr Irena Bieńkowska

 

Utwory okresu średniowiecza do posłuchania w Kanonie Muzykoteki Szkolnej.

 

Bogurodzica

  

Stabat Mater Dolorosa – sekwencja

 

 

Ciekawostki

W średniowieczu posługiwano się notacją neumatyczną. Początkowo był to zapis bezliniowy (cheironomiczny), pozwalający rejestrować jedynie ogólny przebieg melodyczny, nie zapisując ani precyzyjnej wysokości dźwięku, ani jego rytmu. Dopiero ok. roku 1030 Guido z Arezzo stworzył notację liniową (diastematyczną), która wprowadziła linie na oznaczenia dźwięków c i f, jednak zapis rytmu był nadal niemożliwy. Dopiero ok. 1175 roku zaczęła rozwijać się notacja modalna, a z niej menzuralna (od ok. 1280–1300 r.), w której poszczególne znaki graficzne (główne: longa i brevis) miały już swoją określoną wartość czasową. Notacja menzuralna stała się punktem wyjścia dla współczesnej notacji muzycznej.

W średniowieczu muzyka wokalna miała większe znaczenie niż wokalno-instrumentalna i instrumentalna, a większość używanych w tym okresie instrumentów wywodziła się ze starożytności. Do najbardziej popularnych należy zaliczyć harfę, liry (też korbowe), lutnie, fidel (rodzaj skrzypiec), flety, piszczałki stroikowe (np. szałamaja), organy, portatyw, różnego rodzaju dzwonki, trąby i rogi.

drukuj pdf

zobacz również:

Barok +dodaj do schowka
Wiedza
Epoki

Najdoskonalszą formą muzyczną baroku jest opera, mistrzowsko rozwinięta przez Claudia Monteverdiego, Jeana-Baptistę Lully'ego czy Antonia Vivaldiego

Renesans +dodaj do schowka
Wiedza
Epoki

Odbiorcami muzyki renesansowej są dwory władców i bogate mieszczaństwo. Poza dziełami religijnymi w całej Europie rozwijają się utwory świeckie: pieśni miłosne, madrygały i utwory okolicznościowe

Współczesność +dodaj do schowka
Wiedza
Epoki

Muzyka naszych czasów jest tak bardzo zróżnicowana, a jej trendy zmieniają się tak szybko, że nie sposób przewidzieć, w jakim kierunku się dalej rozwinie. Pozostaje jej słuchać

Antyk +dodaj do schowka
Wiedza
Epoki

Muzyka w czasach antycznych stanowiła część kultu religijnego